U BỀ MẶT NHÃN CẦU – PHÁT HIỆN SỚM ĐỂ BẢO VỆ THỊ LỰC

U bề mặt nhãn cầu là gì?

Bề mặt nhãn cầu bao gồm kết mạc và giác mạc. Kết mạc là lớp màng nhầy mỏng trong suốt, phủ mặt sau mi mắt rồi bẻ ngoặt ra trước trải lên bề mặt nhãn cầu cho tới rìa giác mạc, ở đây biểu mô kết mạc liên tục ra trước với biểu mô giác mạc. Giác mạc là phần trước của nhãn cầu, liên tiếp với củng mạc qua vùng rìa, giác mạc trong suốt, vô mạch.

 

U bề mặt nhãn cầu là các khối tổn thương xuất hiện trên kết mạc và giác mạc. Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi, nhưng phổ biến hơn ở người trung niên và cao tuổi.

Không phải mọi khối u đều là ung thư. Nhiều trường hợp là tổn thương lành tính. Tuy nhiên, một số khối u có thể là tiền ung thư hoặc ung thư, vì vậy cần được khám và chẩn đoán sớm.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Đến nay, nguyên nhân chính xác chưa được xác định hoàn toàn. Tuy nhiên, các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh bao gồm:

• Tiếp xúc với ánh nắng mặt trời (tia UV) trong thời gian dài: nhiều nghiên cứu chỉ ra vai trò của tia cực tím UV trong đột biến gen TP53 – gen ức chế khối u (tumor suppressor gene) nằm trên nhiễm sắc thể 17p13.1
• Nhiễm virus HPV: Nhiễm HPV, đặc biệt các typ nguy cơ cao như HPV 16 và 18, có thể góp phần vào sự hình thành u bề mặt nhãn cầu thông qua sự bất hoạt hai protein ức chế khối u là p53 (kiểm soát sửa chữa DNA và quá trình chết theo chương trình của tế bào) và Rb (điều hòa chu kỳ tế bào), từ đó thúc đẩy sự tăng sinh bất thường của các tế bào biểu mô.
• Tuổi cao, đặc biệt trên 50 tuổi.
• Suy giảm miễn dịch, như nhiễm HIV/AIDS, ghép tạng hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài.
• Hút thuốc lá, làm tăng nguy cơ tổn thương và biến đổi tế bào biểu mô.
• Tiếp xúc kéo dài với bụi, hóa chất hoặc các tác nhân ô nhiễm môi trường, có thể gây kích thích và tổn thương mạn tính bề mặt nhãn cầu

U bề mặt nhãn cầu được phân loại như thế nào?

Dựa vào đặc điểm bệnh học, u bề mặt nhãn cầu được chia thành 3 nhóm:

1. U lành tính

• U nhú kết mạc: khối u lành tính phát sinh từ biểu mô kết mạc, thường có dạng sùi có cuống hoặc không cuống, phát triển chậm và có thể liên quan đến nhiễm virus HPV, đặc biệt là các typ 6 và 11,
• Nơ vi sắc tố (nốt ruồi ở mắt): khối u sắc tố lành tính phát sinh từ các tế bào hắc tố của kết mạc, thường xuất hiện từ thời thơ ấu hoặc tuổi thiếu niên, phát triển chậm và hiếm khi chuyển thành u hắc tố ác tính.
• U mỡ bì: khối u lành tính bẩm sinh thuộc nhóm u dạng choristoma, gồm mô mỡ và mô liên kết phát triển lạc chỗ dưới kết mạc, thường nằm ở góc phần tư trên – thái dương của nhãn cầu và chủ yếu gây ảnh hưởng về mặt thẩm mỹ.
• Một số tổn thương khác: u bì kết giác mạc,…

U nhú không cuống	U nhú có cuống
Nốt ruồi kết mạc	U bì kết giác mạc

 

Các khối u này thường phát triển chậm, ít gây nguy hiểm nhưng vẫn cần theo dõi định kỳ.

2. Tổn thương tiền ung thư

• Loạn sản biểu mô kết – giác mạc: tổn thương tiền ung thư của bề mặt nhãn cầu, trong đó các tế bào biểu mô tăng sinh bất thường nhưng chưa xâm lấn qua màng đáy như:
• Loạn sản biểu mô kết – giác mạc (CIN I, II, III).
• Ung thư biểu mô tại chỗ (Carcinoma in situ – CIS).

 

Nếu không được điều trị, các tổn thương này có thể tiến triển thành ung thư:

3. U ác tính

• Ung thư biểu mô vảy bề mặt nhãn cầu: là một nhóm tân sinh ác tính của biểu mô bề mặt nhãn cầu, có nguồn gốc từ tế bào biểu mô vảy của kết mạc và/hoặc giác mạc, với đặc điểm tăng sinh ác tính, khả năng xâm lấn mô lân cận và tái phát nếu không được chẩn đoán, điều trị kịp thời.

 

 

Mặc dù ung thư biểu mô vảy bề mặt nhãn cầu thường tiến triển chậm và có tiên lượng tốt khi được chẩn đoán, điều trị sớm, bệnh vẫn có khả năng xâm lấn tại chỗ vào nội nhãn, hốc mắt và các cấu trúc lân cận, đồng thời có thể di căn hạch vùng hoặc di căn xa (hiếm gặp), từ đó ảnh hưởng đến thị lực, chức năng sống còn của mắt và trong các trường hợp tiến triển có thể đe dọa tính mạng người bệnh.

• U hắc tố kết mạc: khối u ác tính phát sinh từ tế bào hắc tố của biểu mô kết mạc, đặc trưng bởi khả năng phát triển xâm lấn tại chỗ, tái phát sau điều trị, di căn theo đường bạch huyết đến hạch vùng và di căn theo đường máu đến các cơ quan xa như phổi, gan và não, do đó có thể đe dọa tính mạng người bệnh.
• Lymphoma kết mạc: là khối u ác tính của hệ lympho phát sinh tại kết mạc, chủ yếu thuộc thể u lympho tế bào B vùng rìa (MALT lymphoma), có đặc điểm tiến triển chậm, ít xâm lấn tại chỗ và hiếm di căn, tuy nhiên có thể phối hợp hoặc tiến triển thành u lympho toàn thân, do đó cần được đánh giá và theo dõi toàn diện.

U hắc tố kết mạc	U lympho kết mạc

Bệnh có nguy hiểm không?

Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào loại u:

• U lành tính thường chỉ gây cộm, đỏ mắt hoặc mất thẩm mỹ.
• U tiền ung thư có nguy cơ chuyển thành ung thư nếu không điều trị.
• U ác tính có thể xâm lấn giác mạc, củng mạc, hốc mắt, gây giảm thị lực, mất chức năng của mắt, thậm chí di căn đến các cơ quan khác nếu phát hiện muộn.

Do đó, tuyệt đối không nên tự ý coi các khối u ở mắt là “mộng thịt” hay “nốt ruồi” thông thường.

Điều trị như thế nào?

Phương pháp điều trị sẽ được lựa chọn tùy theo loại u và giai đoạn bệnh.

Các phương pháp thường được áp dụng gồm:

• Phẫu thuật cắt bỏ khối u.
• Áp lạnh vùng tổn thương.
• Điều trị bằng thuốc tại chỗ như Mitomycin C, 5-Fluorouracil hoặc Interferon.
• Xạ trị hoặc điều trị toàn thân đối với một số trường hợp ác tính.

Sau điều trị, người bệnh cần tái khám định kỳ để phát hiện sớm nguy cơ tái phát.

Tiên lượng

Nếu được phát hiện ở giai đoạn sớm, đa số trường hợp có thể điều trị hiệu quả, bảo tồn được thị lực và hạn chế tái phát.

Ngược lại, việc trì hoãn khám và điều trị có thể khiến khối u lan rộng, làm giảm khả năng giữ lại nhãn cầu và ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.

Thông điệp

Khi phát hiện mắt có khối nổi bất thường, mảng trắng, mảng đỏ, nốt sắc tố thay đổi kích thước, tổn thương kéo dài không khỏi hoặc tái phát nhiều lần, người bệnh cần đến cơ sở chuyên khoa mắt để được khám và điều trị kịp thời.

Phát hiện sớm – Điều trị đúng – Theo dõi định kỳ là chìa khóa giúp bảo vệ thị lực và phòng ngừa những biến chứng nguy hiểm của u bề mặt nhãn cầu.

Khoa kết giác mạc – Bệnh viện Mắt Hà Nội